“Dita D ekonomike” për Iranin, SHBA-të shtojnë presionin përmes sanksioneve
Më shumë se gjashtë muaj pas nisjes së luftës me Iranin, administrata e Donald Trump po përpiqet të zhvendosë fokusin e presionit nga fusha ushtarake drejt ekonomisë. Synimi i Washingtonit është të godasë burimet kryesore të të ardhurave të Teheranit dhe ta bëjë koston ekonomike të luftës gjithnjë e më të papërballueshme.
Presidenti amerikan Donald Trump ka paralajmëruar një “Ditë D ekonomike” për Iranin, duke pretenduar se ekonomia e vendit po përballet me një kolaps të plotë. Të hënën, më 24 gusht, Sekretari i Thesarit i SHBA-së, Scott Bessent, prezantoi një fazë të re të fushatës amerikane, duke paralajmëruar edhe vendet e treta se tregtia me Teheranin mund t’i ekspozojë ndaj sanksioneve amerikane.
Sipas analizave të publikuara së fundmi, ekonomia iraniane po përballet me pesë probleme kryesore: zhvlerësimin rekord të monedhës, inflacionin e lartë, rënien e fuqisë blerëse, goditjen ndaj eksporteve të naftës dhe thellimin e recesionit.
Riali në nivel rekord të ulët
Riali iranian ka rënë në nivele historike. Më 24 gusht, kursi arriti në rreth 2.02 milionë rialë për një dollar, nga rreth 1.65 milionë para fillimit të luftës.
Zhvlerësimi i monedhës po përkthehet drejtpërdrejt në rritjen e kostos së importeve, ushqimeve, ilaçeve dhe produkteve të tjera bazë, ndërsa pagat po humbasin gjithnjë e më shumë fuqinë blerëse.
Presioni më i madh ndihet në çmime. Sipas të dhënave të cituara në analizë, inflacioni në Iran pritet të arrijë në 68.9% gjatë vitit 2026, ndërsa ekonomia parashikohet të tkurret me 5.4%.
Të dhënat iraniane tregojnë se çmimet e konsumit në korrik ishin 87.9% më të larta se një vit më parë, ndërsa inflacioni vjetor ishte rreth 66%. Për ushqimet dhe pijet, rritja vjetore e çmimeve ka kaluar 128%.
Kjo ka bërë që shumë familje të reduktojnë edhe shpenzimet bazë.
Iranianët shkurtojnë shpenzimet
Kriza ekonomike po prek gjithnjë e më shumë jetën e përditshme. Familjet po heqin dorë nga produktet ushqimore më të shtrenjta, aktivitetet e kohës së lirë dhe shpenzime të tjera jo thelbësore.
Rritja e kostos së jetesës, së bashku me zhvlerësimin e rialit dhe pasigurinë ekonomike, po ushtron presion edhe mbi shtresën e mesme iraniane.
Për Teheranin, kjo përbën një rrezik të rëndësishëm, pasi pakënaqësia ekonomike mund të shndërrohet në presion social dhe politik.
Një nga goditjet më të rëndësishme është ajo ndaj eksporteve të naftës. Për vite me radhë, Irani ka përdorur një rrjet ndërmjetësish dhe cisternash për të vijuar eksportet pavarësisht sanksioneve amerikane, ndërsa Kina ka qenë një nga blerësit kryesorë të naftës iraniane.
Sipas të dhënave të Kpler të cituara nga Reuters, flukset e naftës iraniane drejt Kinës ranë në gusht në rreth 534 mijë fuçi në ditë, nga 823 mijë në korrik dhe një mesatare prej rreth 1.4 milionë fuçi në ditë gjatë vitit 2025.
Rënia e eksporteve kufizon një nga burimet kryesore të valutës për qeverinë iraniane, pikërisht në një periudhë kur shpenzimet e luftës janë rritur.
FMN parashikon që ekonomia iraniane të tkurret me 5.4% në vitin 2026. Ndërkohë, papunësia është rritur dhe papunësia e të rinjve mbetet veçanërisht e lartë.
Rënia e konsumit, problemet në tregti, dëmtimi i infrastrukturës dhe pasiguria e krijuar nga lufta po krijojnë një cikël negativ: bizneset reduktojnë aktivitetin, humbasin vende pune dhe qeveria mbledh më pak të ardhura.
A mund ta detyrojnë sanksionet Teheranin të tërhiqet?
Ky është basti kryesor i administratës Trump. Washingtoni synon të godasë “linjat e jetës” ekonomike të Iranit në mënyrë që udhëheqja iraniane të detyrohet të zgjedhë mes vazhdimit të luftës dhe ruajtjes së stabilitetit të brendshëm.
Megjithatë, presioni ekonomik nuk do të thotë domosdoshmërisht se Teherani është pranë kapitullimit. Irani ka dekada përvojë në përballimin e sanksioneve dhe ka zhvilluar mekanizma për t’iu përshtatur kufizimeve ndërkombëtare.
Ekziston gjithashtu rreziku që presioni ekonomik të sjellë një përshkallëzim të ri ushtarak. Në vend që të negociojë, Teherani mund të përpiqet të rrisë kostot për SHBA-në dhe aleatët e saj përpara se të pranojë ndonjë kompromis.
Për administratën Trump, sfida është të përcaktojë se sa larg mund të shkojë presioni ekonomik përpara se ai të prodhojë rezultatin e dëshiruar: një Iran të gatshëm për negociata, dhe jo një Iran më të dëshpëruar dhe më agresiv.
